Cách Thủ đô Hà Nội khoảng 90km về phía Đông Nam, Quần thể danh thắng Tràng An của tỉnh Ninh Bình vẫn còn lưu dấu với hàng trăm di tích văn hóa, lịch sử, nghệ thuật kiến trúc, tâm linh: đình, đền, chùa, phủ các thời kỳ, với 40 di tích đã được nhà nước xếp hạng tiêu biểu là: Khu Di tích Cố đô Hoa Lư; Khu danh thắng Tràng An - Tam Cốc - Bích Động; Chùa Bái Đính, chùa Bích Động, Đền Thái Vi. Tràng An là di sản địa chất tuyệt vời như một bức tranh thủy mặc với hệ thống núi đá vôi trùng trùng điệp điệp, muôn hình vạn trạng. Sự hòa quyện của những ngọn núi cao chót vót được các tấm thảm rừng mưa tự nhiên bao phủ, cùng với nó là các lòng chảo bên trong rộng lớn có nước chảy lững lờ, tạo nên một cảnh quan tuyệt đẹp và thanh bình. Đây là nơi mà văn hóa gặp gỡ với kỳ quan bí ẩn và vẻ hùng vỹ của thế giới tự nhiên.
Đây cũng là nơi lưu giữ những dấu ấn cư trú của người tiền sử, thể hiện sự định cư lâu dài của con người. Tại đây, ít nhất đã có 3 lần “biển tiến, biển thoái” ở các giai đoạn khác nhau, đặc biệt là giai đoạn cách đây khoảng 4.000 - 7.000 năm. Nhưng dù ở thời kỳ nào, biển tiến hay thoái thì con người vẫn luôn có mặt ở đây và cư trú trong các hang động đá vôi. Lịch sử văn hóa lâu đời nơi đây gắn bó chặt chẽ với quá trình phát triển địa chất của khu vực sơn khối đá vôi, Tràng An là địa điểm nổi bật nhất ở khu vực Đông Nam Á và mang ý nghĩa toàn cầu trong việc minh chứng phương thức người tiền sử tương tác với cảnh quan tự nhiên và thích ứng với những biến đổi to lớn về môi trường qua giai đoạn hơn 30 nghìn năm và xác lập một hệ thống cư trú độc đáo của người tiền sử. Cũng ở đây, vào thế kỷ thứ X, Kinh đô Hoa Lư của nước Đại Cồ Việt đã hình thành, mở nền độc lập, tự chủ thịnh vượng cho các thời đại kế tiếp của quốc gia Đại Việt, là tiền đề để hướng tới tiến ra vùng trung tâm đồng bằng Bắc Bộ và lập đô ở Thăng Long.
Chính bởi hội tụ các giá trị quý giá này, nên ngày 23/6/2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là di sản đầu tiên xếp trong danh mục hỗn hợp (vừa là di sản văn hóa, vừa là di sản thiên nhiên) tại Quyết định số 38 COM 8B.14. Đây cũng là di sản thế giới thứ 8 của Việt Nam. Điều này không chỉ là vinh dự của Việt Nam, mà còn là sự ghi nhận của UNESCO đối với những nỗ lực của Việt Nam trong việc quản lý, bảo vệ giá trị nổi bật toàn cầu của di sản thế giới - Danh thắng Tràng An.
Việc UNESCO công nhận Quần thể danh thắng ở khu tour bái đính tràng an là di sản thế giới là cơ hội quảng bá rất tốt cho du lịch Ninh Bình. Trên một số báo, tạp chí châu Âu, như Buletin của Thụy Sĩ đã bầu chọn Ninh Bình là một trong 10 điểm đến hấp dẫn nhất Việt Nam.
Theo số liệu thống kê, năm 2013, khu quần thể đã đón 3.647.003 lượt khách, trong đó có 434.331 lượt khách quốc tế, tăng hơn hơn 420.000 lượt khách so với năm 2012.
Hiện tại, du lịch đang mang lại hàng nghìn công ăn việc làm, thu nhập cho người dân địa phương khu vực di sản. Chỉ riêng khu danh thắng Tràng An đã có 3.000 lao động là người dân địa phương. Còn tại khu Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, có tới 2.534 người chèo đò. Người dân Ninh Bình từ cuộc sống khó khăn do đặc điểm vùng chiêm trũng, hàng năm chỉ có một vụ mùa không đủ ăn, nay đã có cuộc sống dễ chịu hơn nhờ nghề chèo đò, làm du lịch. Bên cạnh đó, việc cung cấp các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, thực phẩm cho nhà hàng cũng tạo thêm nguồn thu cho người dân Ninh Bình.
Tuy nhiên, bên cạnh niềm vui, vinh dự, tự hào cũng đồng thời đặt ra trách nhiệm cho những người làm công tác quản lý và người dân trong việc gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị của di sản thế giới độc đáo này.
Ninh Bình với ưu thế là địa phương phát triển du lịch đi sau các địa phương khác, do đó, phát triển du lịch của địa phương ngay từ đầu đã được lập quy hoạch tương đối quy củ và rõ ràng. Đây là điểm đến du lịch hiếm hoi ở phía Bắc vẫn giữ được vệ sinh sạch sẽ, không để xảy ra tình trạng mất an toàn vệ sinh môi trường, vệ sinh thực phẩm. Không có ăn xin, trộm cắp, bán hàng rong tràn lan. Thách thức lớn nhất đối với quần thể danh thắng Tràng An, Ninh Bình là đảm bảo sự phát triển du lịch từ di sản một cách bền vững. Khi lượng khách đến đông, ngoài tầm kiểm soát thì làm thế nào để giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ sự nguyên vẹn cho di sản, giữ gìn cảnh quan, văn hóa, phong tục, nếp sống địa phương cũng là bài toán khó.
Vì vậy, cần nhanh chóng nâng cao nhận thức cho mọi người nhằm tạo sự đồng thuận trong việc bảo vệ, phát huy các giá trị của di sản. tổ chức nhiều lớp tập huấn nâng cao nhận thức cho cộng đồng, nhất là người dân trong khu vực danh thắng hiểu được giá trị của di sản, trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ di sản. Đồng thời, tạo công ăn việc làm, giúp người dân có thu nhập từ hoạt động du lịch. Người dân được hưởng lợi từ di sản thì chính họ sẽ có ý thức trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ di sản.
Du lịch lễ hội - Mặt khác, để phát huy được lợi thế di sản văn hóa, thiên nhiên thế giới nhằm phát triển du lịch, kinh tế - xã hội, Ninh Bình cần phải làm du lịch chuyên nghiệp. Chuyên nghiệp từ định hướng phát triển bền vững, phát huy gắn với bảo tồn di sản, giá trị văn hóa. Chuyên nghiệp từ việc nhỏ nhất là thái độ ứng xử của người làm dịch vụ với du khách tới việc xây dựng sản phẩm du lịch phong phú có chất lượng. Đây chính là cơ hội lớn để tạo bước ngoặt cho phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa của tỉnh, Ninh Bình cần nắm bắt và phát huy tối đa.
Tỉnh cũng cần tăng cường xúc tiến quảng bá du lịch quần thể danh thắng Tràng An trên các phương tiện thông tin đại chúng, báo đài, truyền hình, Internet; tổ chức hệ thống cung cấp thông tin miễn phí cho khách du lịch; xuất bản nhiều ấn phẩm quảng bá Tràng An, như: bản đồ, tập gấp, phim ảnh, quà tặng, tác phẩm văn học nghệ thuật… để quảng bá du lịch trong nước và quốc tế.
Làm du lịch văn hóa, đặc biệt là với di sản văn hóa - thiên nhiên thế giới cần phải có một công nghệ riêng. Để Tràng An thực sự đóng góp xứng đáng những giá trị văn hóa, thiên nhiên mang tính toàn cầu phục vụ phát triển du lịch thành một ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương, cùng với việc thực hiện một cách chuyên nghiệp các khâu dịch vụ để phục vụ du khách, rất cần có một thái độ ứng xử phù hợp với di sản. Bởi, bên cạnh niềm vinh dự, tự hào, thì việc gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị của di sản thế giới luôn là trách nhiệm không thể lãng quên của các cơ quan quản lý địa phương.
Du lịch lễ hội - Để làm được điều đó, các cấp, các ngành liên quan cùng đông đảo nhân dân tỉnh Ninh Bình cần phải tuân thủ chặt chẽ các khuyến nghị của UNESCO trong quản lý, bảo vệ các giá trị nổi bật toàn cầu, sự toàn vẹn của di sản. Cần xác định những việc cần làm ngay, như: tu sửa, làm mới hệ thống bảng, biển báo chỉ dẫn du lịch, từng bước xây dựng và hoàn thiện các mô hình phát triển du lịch gắn với di sản, bổ sung kế hoạch quản lý du lịch, các biện pháp ngăn ngừa sự quá tải và các tác động lên môi trường di sản. Tiếp tục tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, giúp người dân hiểu được giá trị của di sản để tránh xâm hại và góp phần bảo vệ, gìn giữ giá trị của di sản./.
